Er bod y bwthyn wedi ei adeiladu’n wreiddiol yn yr 16eg ganrif, mae wedi cael ei adfer i edrych fel yr oedd tua dechrau’r 20fed ganrif. Yr un teulu sydd wedi bod yn byw yn y bwthyn ers y cyfnod hwnnw. Mae Mr Gwilym Jones, y tenant olaf nes i’r to ddymchwel ar ddechrau’r 1960au, yn aelod o’r Bwrdd Ymddiriedolwyr presennol.

Y Brif Ystafell
Mae hon yn nodweddiadol o ystafelloedd tebyg mewn bythynnod tua 1900. Yma y byddai’r teulu’n coginio, bwyta a chysgu; roedden nhw’n aml yn magu teuluoedd mawr mewn amodau cyfyng fel hyn. Roedd y brif ystafell yn cael ei rhannu’n dwy ran benodol, un ar gyfer byw a’r llall ar gyfer cysgu. Bwrdd mawr oedd canolbwynt y rhan lle’r oedden nhw’n byw, lle byddai’r gwaith tŷ beunyddiol yn cael ei wneud, y prydau’n cael eu bwyta a’r gweithgareddau domestig a  chymdeithasol yn cael eu cynnal gyda’r nosau. Roedd y dreser yn ddodrefnyn buddiol i gadw bwyd a llestri.

Cedwid y bwyd darfodus ar lechen mewn cornel lle’r oedd ffenestr i gadw’r ystafell yn oer. Yma hefyd y câi menyn ei wneud a dyna’r rheswm pam y cyfeirir at yr ystafell fel y Tŷ Llaeth. Syml iawn oedd y trefniadau cysgu - gwely cul ar y llawr isaf ac ysgol yn arwain i fyny i’r groglofft lle’r oedd gwely wensgod hir gyda matres wellt.

Arferai’r siop bresennol fod yn dŷ allan a gafodd ei addasu ar un cyfnod ar gyfer lletywr.

Tai allan
Cwt lloi yw’r adeilad bach ar ei ben ei hun. Defnyddir y beudy bellach ar gyfer ein byrddau gwybodaeth a’n cyflwyniadau clyweled. I’r dde i ddrws y bwthyn mae cwt lle cedwid ychydig o bopeth, fel offer a llysiau. Drws nesaf iddo mae’r cwt ieir. Yn ogystal â’r cwt ieir a’r cwt lloi, mae cwt offer sy’n cynnwys yr offer gwreiddiol, a hynny mewn ymgais i arddangos y sgiliau traddodiadol a’r wybodaeth oedd ei hangen i allu byw ar y Tyddyn hwn. Byddai’r sgiliau wedi eu trosglwyddo o’r tad i’r mab dros y blynyddoedd.

Yr Ardd

Roedd yn rhaid i’r teulu dyfu’r holl lysiau oedd eu hangen. Heddiw mae gardd berlysiau fach sy’n dangos sut byddai’r perlysiau’n cael eu defnyddio wrth goginio ac ar gyfer meddyginiaethau.

Mae cangen leol Sefydliad y Merched yn gofalu am yr ardal hon.

I’r dde i ddrws y bwthyn mae cwt lle cedwid ychydig o bopeth, fel offer a llysiau, drws nesa iddo mae’r cwt ieir.

Mae mwy o hen luniau yn ein ORIEL HANES yma ...